فیلترینگ بد نیست؛ اما…

  • محمدجواد آذری جهرمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات در گفت‌وگو با روزنامه همشهری به مسائل مربوط به کسب‌وکارهای نوپا و نگاه حاکمیتی به فضای مجازی پرداخته است که بخشی از متن این گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانید.

در بحث فضای مجازی، به نظرتان باید فرهنگ‌مان اصلاح شود؟

جامعه ما جامعه‌ای است که عمدتا با درآمد نفت اداره شده است. درآمد نفت هم با این مدل ارائه شده که ما پول نفت را بیاوریم تقسیم کنیم بین آدم‌ها و کارمند جذب کنیم. ثمره این مدل را می‌بینید که چه اتفاقی در کشور افتاده است. از لحاظ زیرساخت اقتصادی می‌بینید که چه رخ داده است. این نگاه باید عوض شود. باید از نگاه استخدامی به دید کارآفرینی و خلاقیت برسیم. طبیعتا صحبت‌های مکرون هم به این حوزه برمی‌گردد که انقلاب صنعتی چهارم در دنیا در حال وقوع است و مهم‌ترین پیش‌برنده کشورها در این انقلاب همین کسب و کارهای نوپاست. پس اگر کشوری بخواهد سهمی اقتصادی در دنیا داشته باشد هیچ چاره‌ای ‌ندارد به جز اینکه به این عرصه بپردازد.

پس در سطح رهبری این کشور شروع به صحبت می‌شود که باید از این ظرفیت‌ها استفاده کرد تا شروع به گفتمان‌سازی شود. کاری که ما هم در حال آغازش هستیم، همین است. بخشی از صحبت‌های ما و مطالبی که مطرح می‌شود برای این است که ذهن جامعه را آگاه کنیم و فرهنگ‌سازی داشته باشیم.

 یعنی به غیر از ماجرای اشتغال، برای این تغییرات ابعاد بسیار بزرگ‌تری را می‌بینید که به تحول در جامعه نیاز دارد؟

این اتفاق یک تغییرش موضوع اشتغال است. خیلی از تغییرات بزرگ دیگری هم در زندگی بشر ایجاد می‌کند که ما باید برایش آمادگی داشته باشیم. مفاهیم حاکمیت تغییر پیدا می‌کند و مفاهیم حکمرانی عوض می‌شود.

می‌توانیم بگوییم این پدیده وجود ندارد و با آن مقابله کنیم؛ مثلا بگوییم چرا از این عناوین استفاده می‌شود. کما اینکه همین حالا هم هست؛ مثلا وقتی یک کتابی معرفی می‌کنیم کلی حرف درباره آن زده می‌شود و مثلا می‌گویند نویسنده کتاب فلان است. سال‌ها پیش ائمه ما توصیه کرده‌اند که نگاه کنید چه می‌گوید نه چه کسی می‌گوید. این پدیده در حال رخ دادن است. ما باید آن را بشناسیم و بدانیم تحول ۱۰ سال آینده در دنیا چه خواهد بود. از ظرفیت این پدیده به نفع خودمان استفاده کنیم. می‌توانیم هم چشم‌مان را ببندیم که انگار هیچکدام از این اتفاقات نمی‌افتد.

این، حرف رهبران کشورهای مختلف است. از نخست‌وزیر هند گرفته تا مقام‌های مالزی، اگر پیگیری کنید متوجه می‌‌شوید که در این رابطه حرف می‌زنند چون می‌خواهند جامعه خود را آماده کنند.

ما چندین سال شبکه‌های اجتماعی را در کشور به رسمیت نشناختیم. ثمره‌اش چه شد؟ ثمره‌اش همین اتفاقاتی است که امروز در جامعه می‌بینیم. اتفاقات آینده را هم نخواهیم ببینیم همین وضع خواهد بود و همین اتفاقات می‌افتد.

یعنی بین کسب و کارهای سنتی و نوین دو گروه از مردم همیشه درگیری خواهد بود. در صورتی که ما باید اصلاح فرهنگ را آغاز کنیم. مکانیزم‌ها را شروع به اصلاح کنیم. باید بدانیم عرصه‌ای است که با کسی تعارف ندارد. نفت در دنیا تمام می‌شود. اقتصاد در کشاورزی و صنعت در حال رشد است اما با وجود فناوری اطلاعات اشتغال در این حوزه‌ها در حال کاهش است. خدمات در حال رشد است و در عرضه فناوری شکل می‌گیرند. باید حداکثر تلاش‌مان را کنیم که از این عرضه بهره ببریم.

 به نظرتان مردم باید بیشتر با فناوری‌های جدید آشنا شوند؟

مردم آشنا هستند. بدنه حاکمیتی ما اطلاعاتشان کم است. آن قشری که باید آگاه و مطلع باشند اطلاعات خوبی دارند. مشکل آنجاست که آگاهی مردم به این عرصه بیشتر از کسانی است که در مدیریت هستند.

درباره سال‌ها فیلترینگ شبکه‌های اجتماعی گفتید. به نظرتان فیلترینگ با این روش کنونی چقدر می‌تواند در دنیای جدید که هر روز سرویس و پلتفرم جدیدی به وجود می‌آید مفید باشد؟

فیلترینگ را نمی‌توانیم بگوییم مطلقا بد یا خوب است. در همه کشورهای دنیا به شکلی از ظرفیت فیلترینگ استفاده می‌شود. اگر شما در فضا یا اتمسفری قرار بگیرید که دودی وجود داشته باشد تلاش می‌کنید آن را حذف کنید. اما اگر تنها ابزار ما فیلترینگ باشد این کار اشتباهی است. با فیلتر کردن به تنهایی مسائل حل نمی‌شود. باید کار و تلاش صورت بگیرد و فضا را درک کرد.

اگر قرار باشد تنها ابزاری که برای مدیریت فضای مجازی در اختیارتان است فیلترینگ باشد باید کل اتصال را با دنیا قطع کرد. نهایتش همین است. نه‌تنها با دنیا ارتباط قطع می‌شود بلکه بعدا همان پدیده در داخل کشور هم رخ می‌دهد. مدل‌های مختلفی در دنیا برای این مسئله وجود دارد. در هر صورت اینکه فیلترینگ به عنوان یک ظرفیت و ابزار در فضای مجازی استفاده می‌شود در همه کشورها وجود دارد. اشکال ما این است که چون خودمان تولید کننده محتوا و صاحب سرویس نیستیم، خودمان سیاست‌های فضای مجازی را به صورت منطقی ننوشتیم.

شاید خیلی از سیاست‌های ما سختگیرانه باشد و به‌خاطر استفاده صرف، فیلترینگ خیلی به چشم می‌آید. فیلترینگ بد نیست؛ مثلا اگر در یوتیوب یا گوگل مطلبی از گروه‌های اسلامی مثل حزب‌الله باشد آنها از سر منشأ مطلب را حذف می‌کنند و نمی‌گذارند رشد کند. در بحران‌های مختلف حتی در کشورهای اروپایی وقتی آشوب می‌شود شبکه‌های اجتماعی را محدود می‌کنند. بنای ما اگر این باشد که فقط از تک‌ابزار استفاده کنیم بی‌فایده است. ما باید ابزارهای دیگر این حوزه را با فعالیت‌های ایجابی توسعه بدهیم. چون نمی‌توانیم نسبت به آنچه در اتمسفر فضای مجازی رخ می‌دهد بی‌تفاوت باشیم. چون فضای مجازی واقعیتی جدا از فضای حقیقی نیست.

در دنیای حقیقی وقتی در فضای مجازی توهین می‌شود یا هتک حرمتی صورت می‌گیرد نمی‌توان بی‌تفاوت بود.  طبیعتا مقرراتی از نوع اجتماع وجود دارد. در فضای مجازی  عموم مردم ما یا عموم مردم دنیا مثلا با پورنوگرافی مشکل دارند. در منطقه شرق محتوای پورنوگرافی را حاکمیت با آن برخورد می‌کند. نوعی نگاه هم غربی است که می‌گوید ما مسئولیت اجتماعی را بالا ببریم و خود مردم نباید استفاده کنند. بعضی‌ها در کشور ما می‌گویند باید با مدل غربی اداره کنیم اما جامعه ما شرقی به حساب می‌آید و اکثر مردم خواستار این هستند که حاکمیت جلوی این مطالب را بگیرد. اکثر مردم ما از توهین به مقدسات‌شان در فضای مجازی آزرده می‌شوند. مردم خواستار آن هستند حاکمیت با این مسائل برخورد کند. اینها مسائلی است که نظرسنجی‌ها نشان داده و از آنها آگاه هستیم.

اما بیشتر بحث درباره فیلترینگ در این حوزه نیست.

بله، بیشتر اختلاف نظر در حالت رسانه است. یعنی گروه‌های سیاسی و تشکل‌ها می‌خواهند فعالیت رسانه‌ای کنند و اینجا اختلاف نظر به وجود می‌آید. وقتی حتی با فردی که با فیلترینگ خیلی مخالف است حرف می‌زنیم و مصادیق را جلویش می‌گذاریم می‌گوید خب اینها را ببندید ولی چرا جلوی فعالیت فلان گروه سیاسی را گرفتید. این اختلاف نظر هم برمی‌گردد به این مسئله که ما استراتژی و خطوط رسانه‌ای را باید در کشورمان به صورت شفاف مشخص کنیم. مشخص کردن این استراتژی و خطوط رسانه‌ای اما کار وزارت ارتباطات نیست. چون در آن عرصه مشکل را حل نکرده‌ایم و اختلاف نظر زیادی وجود دارد، ابعاد سیاسی آن وارد عرصه ارتباطات می‌شود.

آنچه درباره فیلترینگ به ویژه از سوی نسل جوان فهمیده نمی‌شود بستن سرویس‌ها و پلتفرم‌هایی است که در دنیا مشهور هستند اما در داخل کشور اجازه استفاده از آنها داده نمی‌شود و مثلا به خاطر چند خطا دسترسی گروهی زیادی بسته می‌شود.

یک مفهوم اشتباهی که وجود دارد این است که مردم درباره فیلترینگ به وزارت ارتباطات نگاه می‌کنند. وزارت ارتباطات اما درباره فیلترینگ کمترین نقش را دارد. اگر ساختار فیلترینگ را نگاه کنید می‌بینید که یک کارگروه تعیین مصادیق است که تصمیم می‌گیرد؛ ۱۲ عضو دارد که ۶ عضوش دولتی و ۶ عضوش غیردولتی هستند. دوم یک فرآیند قانونی از سوی قضات و دادگاه‌هاست که تصمیم‌گیری می‌کنند.

ممکن است برخی از ما به لحاظ حقوقی به این مکانیزم فیلترینگ ایراد داشته‌ باشیم اما این قانون است. اگر این روال اشتباه است باید در مرجع قانونگذاری یا همان مجلس که این قانون را گذاشته تصمیم‌گیری صورت بگیرد. طبیعتا ما نه در حکم قضایی می‌توانیم دخل و تصرف کنیم و نه در بعد کارگروه. نهایت این مسئله این است که وقتی یک سرویسی از دسترس خارج می‌شود ما می‌توانیم پیگیری کنیم. اما اینکه ما تصمیم‌گیری کنیم این‌طور نیست و قانون این را نمی‌گوید.

در همان مقطعی که سرویس تلگرام متوقف شده بود، کاربران می‌گفتند که وزارت ارتباطات این کار را کرده است. وزارت ارتباطات خودش مرجع تصمیم نیست و فقط تصمیم ابلاغ‌شده را اجرا می‌کند. در مسائل محدودسازی اکنون این اشکال وارد است که برخورد سلیقه‌ای و ضعف قانونی وجود دارد. ما توصیه‌مان به فعالان این عرصه  این بود که روی نظام حقوقی این مسئله کار کنند. این مسئله اکنون ضعفی است که در این عرصه وجود دارد نه ضعف در اجرا. ما به عنوان کارگزار حاکمیت نمی‌توانیم خلاف قانون عمل کنیم. وقتی گفته می شود سایتی یا سرویسی بسته یا باز شود ما باید اجرا کنیم ولو آنکه اعتقاد نداشته باشیم. چون غیر آن خلاف قانون است. پس نیاز داریم که قوانین اصلاح شود.

چرا وزارت ارتباطات خودش به عنوان بخشی از دولت برای اصلاح این قوانین وارد عمل نمی‌شوند؟

اصلاح این قوانین چون حوزه‌هایی است که جرم‌انگاری در آن شده قوه قضاییه باید درباره آن نظر دهد. یعنی این لایحه‌ها باید با نظر دستگاه قضا به مجلس برود. طبیعتا این ظرفیت در نزد نمایندگان هم وجود دارد که اگر حساسیت داشته باشند به این مسائل بپردازند.

در جلسه اخیرتان با جامعه مدرسین هم به نظر نگرانی‌هایی از فضای مجازی اعلام شده بود. در آن جلسه چه گذشت و  درباره چه مسائلی بیشتر دغدغه وجود دارد؟

علما با گزارش‌هایی که از مردم به آنها می‌رسد همواره یک نگرانی‌هایی درباره فضای مجازی داشته‌اند. گزارشی را خدمت آقای رئیس جمهور فرستاده بودند و درباره شرایطی که در فضای مجازی وجود دارد ابراز نگرانی کرده بودند. درخواست بر این بود که رئیس جمهور به این حوزه ورود پیدا کند و دولت اقداماتی انجام دهد. رئیس جمهور هم به من دستور دادند که خدمت علما برسم.

دولت به ویژه شخص رئیس‌جمهور برای علما و مرجعیت احترام ویژه‌ای قائل هستند و نظرات این عزیزان برای ما اهمیت دارد. در این جلسه نصیحت‌ها، تذکرات و نکاتی وجود داشت. فارغ از اینکه جامعه مدرسین فعالیت سیاسی هم دارند اما در این جلسه بحث دینی و حوزوی مطرح بود. مطالبی را توضیح دادند و ما هم درباره اینکه چه تحولاتی در این فضا در حال رخ دادن است  و چه اقدامی برای اینکه بشود فضای مجازی را مدیریت کرد توضیحاتی دادیم. در مجموع نظر علما این است که فضای مجازی طبیعتا فضایی است که زندگی بشر را تحت تاثیر قرار می‌دهد و فناوری‌ها فرهنگ را تغییر می‌دهد. از حاکمیت می‌خواهند که مدیریت این مسئله را بر عهده داشته باشد.

برخی از نگرانی‌های علما را بنده به دولت منعکس کردم. بخشی دیگر هم اقدامات دولت بود که شاید اطلاع نداشتند و توضیح داده شد. همچنین اعلام شد که مطالبه فقط از وزارت ارتباطات کفایت نمی‌کند. در حوزه فضای مجازی خیلی از دستگاه‌های حاکمیتی نقش دارند.  مثلا در حوزه محتوا در فضای مجازی وزارت ارتباطات چه نقشی دارد؟ نگاه علما بیشتر روی محتواست. ما اکوسیستم‌هایی که برای تولید محتوا شکل گرفته را توضیح دادیم اما دستگاه‌هایی که بودجه و اعتبار می‌گیرند در این حوزه باید بیایند و  پاسخگو باشند که چه کارهایی انجام داده‌اند. مطالبه تنها از ما الزاما درست نیست. همراهی و جلسه خوبی بود و تبادل نظرات صورت گرفت.

به عنوان جوان‌ترین وزیر کابینه، خودتان در فضای مجازی وارد تعامل با کاربران شده‌اید. خودتان چقدر روزانه وقت صرف شبکه‌های اجتماعی و فضای مجازی می‌کنید؟

من به اقتضای کارم روزانه یک تا 1.5 ساعت صرف فضای مجازی می‌کنم.

درباره حریم خصوصی نشان داده‌اید که جدی هستید و موارد مختلفی را به صورت رسمی درباره نقض این حریم مطرح کرده‌اید. چه کاری می‌توان کرد که چنین مواردی بار دیگر تکرار نشود؟

جناب رئیس جمهور به ما دستور داده‌اند که وزیر ارتباطات باید امین مردم باشد. من هم در مجلس سوگند یاد کرده‌ام که حافظ حریم خصوصی مردم باشم. حفظ حریم خصوصی از وعده‌هایی است که هم من تکلیف دارم و هم در رابطه با آن قول داده‌ام. به غیر از این درباره حفظ حریم مردم تکلیف شرعی داریم.

در این عرصه هر ضعفی باشد ولو مقصر ما باشیم، در بیانش هیچ لکنتی نخواهم داشت. چون طرح آن باعث اصلاح می‌شود اما پوشاندن مسئله فایده‌ای ندارد و باعث اصلاحش نمی‌شود. ما باید طوری فعالیت کنیم که مردم اعتماد داشته باشند. اعتماد مردم یک سرمایه بزرگ برای ماست. اینکه ببینید مجموعه دولت و حاکمیت نسبت به حریم‌خصوصی‌شان حساسیت دارد برایشان اهمیت دارد.

مطالب مرتبط

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.